Kilka miesięcy temu w jednym z artykułów zapowiadałem, że niebawem pojawi się tekst omawiający teatr okrucieństwa Antoniego Artauda. Trochę to zajęło, ponieważ ostatecznie ten temat mnie zaskoczył, wymielił i wymęczył. Robiąc swój research doszedłem do fundamentalnej konkluzji, że teatr okrucieństwa jest trochę mniej obszernym i zdecydowanie mniej ciekawym tematem do opowiadania niż myślałem. Nie chcę być jednak gołosłownym, bo przecież obietnica to obietnica, zatem postaram się przedstawić zagadnienie najciekawiej jak tylko potrafię.
Krótki wstępniak
Antonin Artaud to jedno z najbardziej kontrowersyjnych nazwisk w historii teatru. Jego koncepcja „teatru okrucieństwa” stała się kamieniem milowym w myśleniu o sztuce scenicznej i radykalnym odejściem od tradycyjnych form dramatycznych. Jego wizja teatru opierała się na intensywnych doznaniach emocjonalnych i fizycznych, które miały na celu wstrząsnąć widzem i doprowadzić go do głębokiej przemiany.
Nie była to jednak przemiana w stylu klasycznego katharsis, gdzie człowiek po obejrzeniu tragedii miał się czuć moralnie oczyszczony i gotowy do dalszego życia w zgodzie ze społeczeństwem. Artaud chciał czegoś innego – jego teatr miał widza zdruzgotać, wyrwać z letargu i wrzucić w wir czystych, pierwotnych emocji. A skoro teatr miał być jak rytuał, to potrzebna była ofiara. I tą ofiarą miał być komfort odbiorcy.
Artaud i jego manifest „Teatr jako sobowtór”
Artaud, francuski dramaturg, aktor i teoretyk teatru, swoje poglądy na sztukę przedstawił w serii esejów zatytułowanych „Teatr i jego sobowtór” (1938). Jego pisma były inspirowane zarówno doświadczeniami osobistymi (w tym zmaganiami z chorobami psychicznymi, bo Artaud był schizofrenikiem), jak i zainteresowaniem teatrem orientalnym, szamanizmem oraz filozofią surrealizmu. Kluczowym pojęciem w jego teorii był „teatr okrucieństwa” – forma teatralna, która miała poprzez brutalne, intensywne i niepokojące obrazy oddziaływać bezpośrednio na zmysły widza.
To nie była teoria, którą można było spokojnie przeanalizować na uniwersyteckim seminarium, zapisując kilka mądrych zdań do zeszytu. Artaud chciał zburzyć całą konstrukcję zachodniego teatru, który według niego stał się zbyt intelektualny, zbyt słowny, zbyt… nudny. Miał dość ludzi, którzy przyszli do teatru, by popatrzeć na grzecznych aktorów recytujących dramaty z kartki. Uważał, że teatr powinien być jak huragan, jak szamański rytuał, jak wstrząs, który zmienia coś w człowieku na poziomie fundamentalnym.
Czym był teatr okrucieństwa?
Artaud nie traktował okrucieństwa w teatrze jako dosłownej przemocy fizycznej. Według niego okrucieństwo było sposobem wyzwolenia się ze schematów myślenia i konwencji kulturowych, poprzez skonfrontowanie widza z intensywnymi doznaniami, które wstrząsają jego emocjami i podświadomością. W praktyce oznaczało to użycie dźwięków, gestów, ekspresyjnej mimiki i symbolicznych scen, które miały uderzać w najgłębsze lęki i pragnienia odbiorcy.
Miało to działać na poziomie czysto fizycznym – dźwięki nie były tylko tłem, miały atakować uszy widzów, być głośne, niepokojące. Ruchy aktorów miały być gwałtowne, niemal transowe, a samo przedstawienie nie było już spektaklem, a czymś na kształt zbiorowego rytuału. Oglądanie spektaklu Artauda miało być jak doświadczenie mistyczne, które może cię zmienić na zawsze. Czy brzmi to jakby Artaud chciał wepchnąć odbiorców w stan podobny do tripu pod wpływem substancji psychodelicznych? Może, ale Artaud chciał czegoś jeszcze mocniejszego – jego celem było wstrząśnięcie całą ludzką duszą.
Teatr okrucieństwa – inspiracje i wpływy
Artaud czerpał inspiracje z wielu różnych źródeł. Fascynował się orientalnymi tradycjami teatralnymi, w tym teatrem Balijskim, który opierał się na rytualnych gestach, muzyce i ekspresyjnej choreografii. Równie duży wpływ miały na niego surrealizm i dadaizm, ruchy artystyczne negujące klasyczne kanony sztuki i poszukujące nowych sposobów wyrazu.
Oprócz tego Artaud interesował się również rytuałami szamańskimi oraz mistycyzmem. Uważał, że teatr powinien odzyskać swoje pierwotne, rytualne znaczenie, a przedstawienia miały stać się formą zbiorowego oczyszczenia, niemal religijnym przeżyciem dla widzów. Był jak kapłan nowego teatru, który chciał przywrócić sztukę do jej pierwotnej, dzikiej formy. To już nie miało być miejsce, gdzie elegancka publiczność przychodzi w garniturach i sukniach – Artaud chciał, by widzowie wychodzili z teatru zszokowani, spoceni i zdezorientowani, nie wiedząc, co się właśnie wydarzyło.
Praktyka teatralna i niezrealizowane wizje
Mimo że Artaud napisał wiele tekstów teoretycznych, jego idee rzadko były w pełni realizowane w praktyce. Najbardziej znanym przykładem próby wcielenia jego teorii w życie było wystawienie „Cenci” (1935), jednak inscenizacja nie spotkała się z oczekiwanym odbiorem. Przedstawienie zostało zjechane od góry do dołu przez krytyków i odbiorców.
Problematyczne było również to, że Artaud zmagał się z poważnymi problemami psychicznymi, które ostatecznie doprowadziły go do pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Jego wizje były tak radykalne, że ówczesne środowisko teatralne nie było na nie gotowe. Próbował stworzyć teatr, który nie byłby już tylko teatrem, ale doświadczeniem granicznym. Niestety, świat nie był gotowy na sztukę, która sama siebie chce dekonstruować, a Artaud nie był w stanie tego przeforsować sam.
Teatr okrucieństwa i lawina krytyki
W porządku, „Cenci” się mu nie udało. A co z innymi przedstawieniami? No… nie było ich. Chociaż koncepcja teatru okrucieństwa miała ogromny wpływ na współczesną sztukę, spotkała się również ze zrozumiałą krytyką. Regularnie wskazywano na trudności w realizacji jego teorii – brak spójnej metody sprawił, że wielu reżyserów miało problem z przekuciem jego idei w praktykę sceniczną. W gruncie rzeczy teatr okrucieństwa Artauda był tylko jego utopijną wizją, czystą teorią, na której praktyczne wprowadzenie nie miał żadnego pomysłu.
Ponadto, niektórzy badacze podkreślali, że choć Artaud krytykował tradycyjny dramat literacki, jego własne teksty były często hermetyczne i trudne do przełożenia na język sceny. Dodatkowo, wpływ jego osobistych problemów psychicznych na jego twórczość rodził pytania o granice między wizją artystyczną a osobistą obsesją.
Jego wizja była zrozumiała
Chociaż dzisiaj teatr okrucieństwa często bywa mylnie interpretowany jako teatr, który miał szokować dla samego szoku, to Artaud miał w tym wszystkim bardzo konkretny cel. Nie chodziło o to, by widz wyszedł z teatru wstrząśnięty jedynie dla wrażenia. Artaud wierzył, że poprzez konfrontację z najbardziej pierwotnymi, intensywnymi emocjami można dotrzeć do prawdy o człowieku. Jego teatr miał oczyścić, ale nie w sposób klasyczny – poprzez łzy nad losem bohatera tragedii – lecz poprzez doświadczenie prymitywne i mistyczne.
Gdyby miał możliwość wprowadzenia swojej wizji w pełni, być może teatr wyglądałby dzisiaj zupełnie inaczej. Niestety, Artaud nie dożył do momentu, w którym jego pomysły mogłyby zostać w pełni zrealizowane. Jego teoria była niezwykle ambitna, ale także trudna do wcielenia w życie. Przeszkodą była zarówno jego choroba psychiczna, jak i ograniczenia ówczesnej sceny teatralnej. Niemniej jednak jego idee wyprzedziły swoje czasy i wciąż inspirują artystów, którzy chcą, aby sztuka była czymś więcej niż tylko bezmyślną rozrywką.
Wpływ na teatr i sztukę współczesną
Pomimo trudnej recepcji za życia, idee Artauda miały ogromny wpływ na teatr XX i XXI wieku. Jego koncepcja inspirowała twórców awangardowych, takich jak Jerzy Grotowski, Peter Brook czy Richard Schechner. Ich prace bazowały na intensywnej fizyczności aktora, improwizacji i przełamywaniu tradycyjnych struktur teatralnych.
Także w sztuce performansu odnaleźć można echa Artaudowskiego teatru okrucieństwa. Artystów takich jak Marina Abramović czy Hermann Nitsch charakteryzuje podejście, które stawia widza w niewygodnej, wstrząsającej sytuacji, konfrontując go z ekstremalnymi doznaniami.
Podobnież opisywany przeze mnie już kilkukrotnie na łamach Kulturalnych Bzdur zespół ENDON oraz cały gatunek noise’u czerpie garściami z pomysłów Artauda. Zespół ENDON, określany jako „cataclysmic noise” tworzy muzykę pełną wrzasków, kakofonii i brutalnych przesterów, które wywołują u słuchacza niemal fizyczne reakcje. Podobnie jak Artaud, ENDON nie interesuje subtelność ani klasyczna narracja – ich muzyka jest doświadczeniem, które burzy zmysły i wywołuje intensywne emocje. Noise jako gatunek również odzwierciedla ideę konfrontowania odbiorcy z czystą, nieprzyjemną energią, sprawiając, że jego uczestnictwo staje się niemal rytualnym przeżyciem.
