Niedawno opublikowałem niesamowicie długi przewodnik po estetykach internetowych. Jak zapewne się można domyślić, nie wymieniłem tam wszystkich estetyk, a swoje ulubione (lub te, które były najbardziej wpływowe) pozostawiłem na przyszłe artykuły. Jedną z pominiętych estetyk jest vaporwave.
Czym jest vaporwave?
Vaporwave to gatunek muzyczny i estetyczny, który narodził się na początku lat 2010. Powstał jako dekonstrukcja i komentarz do konsumpcjonizmu, nostalgii oraz kultury internetu. Muzycznie opiera się na zwolnionych, przetworzonych samplach z lat 80. i 90., często wyciągając fragmenty soft rocka, jazzu, elevator music (muzyka z windy) i reklam korporacyjnych. Wizualnie czerpie inspiracje z retrofuturystycznej estetyki, wczesnych grafik komputerowych, glitch artu i sztuki klasycznej.
Vaporwave nie powstał w próżni – jego stylistyka jest efektem przemian zachodzących w muzyce elektronicznej oraz kultury internetowej. Wpływ na ten gatunek miały wcześniejsze nurty, takie jak chillwave, plunderphonics czy early ambient. Szczególnie istotny był rozwój sceny lo-fi hip-hopowej oraz eksperymentalnego samplingu, który w vaporwave przyjął nową, zdeformowaną formę. Z jednej strony twórcy sięgali po sample z zapomnianych nagrań smooth jazzu i funkowych podkładów elevator music, a z drugiej wykorzystywali wczesne eksperymenty muzyki elektronicznej, które pojawiały się już w latach 70. i 80.
Najpopularniejszym albumem z muzyki vaporwave’owej jest Floral Shoppe od artysty o pseudonimie Macintosh Plus.
Estetyka vaporwave – cyfrowa dekadencja
Jednym z kluczowych pojęć związanych z vaporwave jest „cyfrowa dekadencja” – styl, który celebruje nadmiar, przestarzałe technologie i wizje przyszłości, które nigdy się nie ziściły. To fascynacja estetyką kaset VHS, Windows 95, neonowych napisów i logotypów korporacyjnych z lat 80. Vaporwave to dekonstrukcja kapitalistycznej obietnicy postępu, która zestarzała się szybciej, niż ktokolwiek przewidywał.
Vaporwave przypomina o świecie, który miał być lepszy, ale zamiast tego stał się wysypiskiem porzuconych idei. W latach 80. i 90. obiecywano nam, że technologia przyniesie nieskończony wzrost i dobrobyt, ale zamiast tego dostaliśmy bezosobowe korporacje, wyzysk, globalne kryzysy finansowe i komercjalizację każdego aspektu życia. Vaporwave bierze te wszystkie dawne obietnice – utopijne wizje świata jutra, które widzieliśmy w reklamach i na wystawach Expo – i przekształca je w coś melancholijnego, niemal żałobnego. To martwa przyszłość, świat, który nigdy nie nadszedł, a jedyne, co po nim zostało, to wyblakłe obrazy i dźwięki starego komputera. W tym sensie vaporwave nie tylko wyśmiewa kapitalistyczne marzenia, ale też subtelnie sugeruje, że może jednak wolelibyśmy żyć w tej iluzji – w czasach, gdy wszystko wydawało się prostsze, a przyszłość była czymś więcej niż tylko coraz bardziej inwazyjną automatyzacją i cyfrowym wyzyskiem.
Charakterystyczne dla tego nurtu jest odwrócenie znaczenia symboli – zamiast ślepego uwielbienia dla estetyki lat 80., vaporwave celowo ją dekontekstualizuje i prezentuje w surrealistycznym, czasem nawet upiornym świetle. Przykładem tego są logotypy McDonald’s czy Pepsi przerobione na psychodeliczne, zniekształcone obrazy, które budzą niepokój zamiast ciepłej nostalgii. Twórcy vaporwave często wykorzystują fragmenty korporacyjnych reklam, zmieniając ich przekaz na coś melancholijnego i absurdalnego – jakby miały być echem świata, który nigdy nie istniał, ale był nam obiecany.
Wizualna strona vaporwave
Vaporwave to nie tylko muzyka, ale cała warstwa wizualna oparta na nostalgii i postmodernistycznej ironii. Klasyczne elementy tego stylu to:
- antyczne rzeźby (np. popiersia Apolla, Wenus z Milo) w połączeniu z glitch artem,
- jaskrawe gradienty fioletu, różu i błękitu,
- wczesne interfejsy komputerowe i pikselowe fonty,
- logotypy korporacyjne z lat 80. i 90., np. reklamy Microsoftu czy SEGI,
- symbole japońskiej popkultury i kanji dodające egzotycznej, cyberpunkowej atmosfery.
Jednym z kluczowych elementów estetyki vaporwave jest silna inspiracja japońską kulturą. Dlaczego? Lata 80. i 90. to okres japońskiej dominacji technologicznej – Sony, Nintendo, Sega i inne firmy elektroniczne były synonimem nowoczesności i przyszłości. Vaporwave często wykorzystuje japońskie znaki kanji, fragmenty starych reklam z Kraju Kwitnącej Wiśni czy ikoniczne elementy tokijskiej architektury z lat 80. Inspiracje sięgają nawet anime – w szczególności cyberpunkowych wizji z filmów takich jak Akira czy Ghost in the Shell. W połączeniu z nostalgicznymi dźwiękami, ta wizualna strona vaporwave nadaje mu dodatkowego, cyberpunkowego kontekstu – przyszłość nigdy nie nadeszła, a my utkwiśmy w jej wyobrażeniu z przeszłości.
Przykładowy obrazek Vaporwave wyglądałby następująco: zachód słońca odbijający się w szklanych fasadach futurystycznych wieżowców, na pierwszym planie różowe, marmurowe popiersie rzymskiego cesarza, a w tle płynące neony z japońskimi znakami. Gdzieniegdzie na obrazie widać zniekształcone, glitchowe linie, które mają przypominać artefakty z wadliwej płyty CD. W rogu monitora wyświetla się Windows 95 z otwartym Paintem, a przez całość przebiega pastelowa siatka 3D wzorowana na wczesnych eksperymentach komputerowych.
Przykładowy obrazek
Powyższy vaporwave’owy obrazek przedstawia byłego prezydenta Brazylii, Jaira Bolsonaro. Jego głowa została naklejona na popiersie, po obu jego stronach są pistolety, tło stanowią inni politycy, a w prawym górnym rogu widnieje napis „państwo jest świeckie, a nie ateistyczne, dzięki naszemu panu”. Taki obrazek wpisuje się w estetykę vaporwave jako ironiczny komentarz na temat polityki, religii i kapitalizmu, stosując dekontekstualizację symboli i absurdalne zestawienia.
Vaporwave często podkreśla sztuczność dawnych obietnic, a Bolsonaro, przedstawiony w sposób pompatyczny i groteskowy, staje się karykaturą samego siebie. Umieszczenie go na popiersiu może sugerować kult jednostki lub próbę wpisania go w historię jako „pomnikowych” przywódców, mimo że jego rządy były pełne kontrowersji. Napis „państwo jest świeckie, a nie ateistyczne, dzięki naszemu panu” brzmi jak oksymoron. To idealnie pasuje do vaporwave’owego stylu dekonstrukcji narracji – przedstawia religię jako integralny element politycznej propagandy, mimo deklarowanej świeckości państwa. Bolsonaro w pozycji akimbo z pistoletami wpisuje się w wizualne klisze gier wideo i amerykańskiej popkultury lat 80. To może ironizować jego twardogłową postawę wobec kwestii bezpieczeństwa, przekształcając go w postać z cyberpunkowego dystopijnego świata, jakby jego polityka pasowała bardziej do karykaturalnej przyszłości niż do rzeczywistości. Vaporwave często przypomina o zmarnowanych potencjałach i iluzjach, które nigdy się nie spełniły. W tym przypadku Bolsonaro może symbolizować rozczarowanie neoliberalną polityką i populizmem, które miały przynieść rozwój i stabilność, a doprowadziły do podziałów i chaosu.
W sztuce, modzie, grach i internecie
Vaporwave szybko wyewoluował z niszowego trendu muzycznego w pełnoprawny ruch kulturowy, przenikając do różnych dziedzin sztuki:
- Moda – ubrania inspirowane latami 80. i 90., oversize’owe bluzy, pastelowe barwy, logotypy korporacyjne przekształcone w postmodernistyczne memy (np. satyryczne przeróbki logo Pepsi, Nike czy IBM). Pojawiły się także kolekcje sneakersów i kurtek stylizowanych na retro-futurystyczne klimaty.
- Gry komputerowe – vaporwave estetyka wpłynęła na wiele tytułów, ale najbardziej rozpoznawalnym przykładem jest Hotline Miami, które łączy synthwave’ową muzykę, neonowe kolory i brutalną, psychodeliczną rozgrywkę. Inne przykłady to Broken Reality czy Hypnospace Outlaw, które w pełni wykorzystują cyfrową nostalgię. Warto też wspomnieć o fanowskich modyfikacjach do starszych gier, które dodają vaporwave’owy filtr graficzny i soundtrack.
- Internet – memy, strony internetowe stylizowane na wczesny HTML, a także kanały YouTube specjalizujące się w retrospektywie i reinterpretacji kultury lat 80. i 90. (np. Night Mind czy Aesthetic Vibes). Vaporwave miał również wpływ na ruchy związane z cyfrowym archiwizowaniem przeszłości – strony internetowe i filmy, których zadaniem jest rekonstrukcja doświadczeń użytkowania starych systemów operacyjnych i technologii.
Vaporwave wpisuje się w szerszy nurt sztuki postinternetowej, który bada, jak cyfrowe media wpływają na nasze postrzeganie rzeczywistości. Artyści tacy jak Daniel Lopatin (znany również jako Oneohtrix Point Never) czy James Ferraro eksperymentowali z dekonstrukcją cyfrowej estetyki na długo przed tym, jak vaporwave stał się osobnym gatunkiem. W świecie sztuki współczesnej pojawiają się wystawy inspirowane tą estetyką, a niektóre galerie internetowe w całości poświęcone są pracom inspirowanym vaporwave’ową nostalgią. Jednym z przykładów jest projekt The New Aesthetics, który bada wpływ algorytmów i komputerowej wizualizacji na sztukę XXI wieku.
Czy vaporwave już umarł?
Vaporwave jako gatunek muzyczny przeszedł ewolucję – od początkowej nostalgii, przez postmodernistyczną dekonstrukcję, po eksperymenty zahaczające o ambient i future funk. Choć można powiedzieć, że pierwotna fala vaporwave przeminęła, jego duch nadal funkcjonuje w popkulturze. Estetyka tego gatunku wpłynęła na współczesną grafikę, muzykę elektroniczną i gry, a jego fragmenty są widoczne w mainstreamie. Vaporwave może i jest passé jako undergroundowy fenomen, ale jego dziedzictwo pozostaje żywe.
Choć klasyczny vaporwave mógł stracić swoją undergroundową aurę, jego wpływy przeniknęły do mainstreamu. Artystka Ecco2K wykorzystuje vaporwave’owe wizualizacje w swoich teledyskach, a duże marki próbują adaptować jego estetykę do kampanii reklamowych (co paradoksalnie jest ironicznym odwróceniem krytycznego przesłania tego gatunku). Powstały też podgatunki, takie jak mallsoft (który imituje dźwięki z centrów handlowych, tworząc atmosferę pustych, opuszczonych miejsc) czy hardvapour (bardziej agresywna, industrialna wersja vaporwave). To pokazuje, że vaporwave nie umarł, a po prostu zmienił formę i nadal ewoluuje.
