Ostatnio, podczas jednej z tych bezsennych nocy, gdy umysł dryfuje ku egzystencjalnym lękom zamiast odpoczywać, zacząłem zastanawiać się nad kierunkiem, w którym nieuchronnie zmierza nasza cywilizacja. Mam tu na myśli wszechobecną w mediach fascynację transhumanizmem i wizją cyfrowej nieśmiertelności. Kultura popularna, karmiona techno-optymizmem prosto z Doliny Krzemowej i futurystycznymi prognozami Raya Kurzweila, próbuje nas przekonać, że ciało to tylko zbędny balast – biologiczny „hardware”, który się psuje, starzeje i ostatecznie nas ogranicza. W tej narracji rozwiązaniem wszelkich ludzkich bolączek ma być „mind uploading”, czyli zgranie świadomości do chmury i wieczne życie na serwerze. Często czytam o tym, jak ludzie marzą, by przenieść swoją świadomość do komputera. Używają słowa „przenieść” (move) z zadziwiającą lekkością, zapominając o podstawowej zasadzie informatyki, która w tym kontekście brzmi myląco. W cyfrowym świecie nie istnieje magiczna komenda przenoszenia danych, materii czy ducha; każda operacja tego typu to w rzeczywistości proces stworzenia idealnej kopii danych w nowym miejscu i bezpowrotne usunięcie oryginału w starym.
Jeśli przyłożymy tę brutalną, binarną logikę do nas samych, ten piękny sen o nieśmiertelności zmienia się w koszmar o wyrafinowanej eutanazji. Aby w pełni zobrazować ten problem, chciałbym odwołać się do dwóch wybitnych dzieł z 2015 roku, które w moim odczuciu najlepiej dekonstruują ten mit: gry wideo SOMA studia Frictional Games oraz powieści Starość Aksolotla Jacka Dukaja. Obie te pozycje, choć posługują się różnymi środkami wyrazu, dochodzą do tej samej, przerażającej konkluzji: cyfrowa nieśmiertelność jest fascynującą perspektywą, ale wyłącznie dla zewnętrznego obserwatora. Dla podmiotu poddawanego procedurze jest ona końcem istnienia, jakkolwiek by na to nie spojrzeć.
SOMA i perspektywa fotela
Zacznijmy od SOMY, która – jeśli wybaczycie mi spoilery – stanowi doskonałe studium przypadku dla naszych rozważań. Wcielamy się tam w Simona Jarretta, przeciętnego człowieka z 2015 roku, który po tragicznym wypadku samochodowym i uszkodzeniu mózgu godzi się na eksperymentalny skan w celach medycznych. Siada na fotelu w gabinecie w Toronto, zakłada hełm, widzi błysk i… w tej samej sekundzie budzi się w ruinach futurystycznej placówki. Okazuje się, że minęło sto lat, a on znajduje się w podwodnej bazie PATHOS-II na dnie Atlantyku, gdzie resztki ludzkości wegetują po uderzeniu komety. Co gorsza, Simon dowiaduje się, że z technicznego punktu widzenia nie jest człowiekiem. Jest robotem, hybrydą maszyny i zwłok, w którego podzespołach uruchomiono skan mózgu wykonany wiek wcześniej. Oryginalny Simon po prostu wstał z fotela w 2015 roku, wrócił do domu i zmarł jakiś czas później w sposób naturalny. Jednak ten „nowy” Simon posiada pełną ciągłość wspomnień i czuje się tak, jakby między założeniem hełmu a przebudzeniem w głębinach nie upłynęła nawet sekunda.
Pamiętam moment w grze, który wywołał we mnie prawdziwy wstrząs – scenę w stacji Omicron, gdzie Simon musi przenieść swój umysł do nowego kombinezonu głębinowego, zdolnego wytrzymać miażdżące ciśnienie otchłani. Jego towarzyszka, Catherine, instruuje go: „Siadaj na fotelu, zrobimy skan i wgramy cię do nowego ciała”. Jako gracz wychowany na konwencjach science-fiction, spodziewałem się klasycznego przeskoku perspektywy: ekran gaśnie, by po chwili rozjaśnić się w nowym ciele. I dokładnie tak się dzieje. Procedura rusza, widzę ciemność, a po chwili otwieram oczy w potężnym pancerzu wspomaganym. „Udało się! Catherine, to działa!” – Simon krzyczy z ulgą, gotowy do dalszej drogi.
I wtedy, z pomieszczenia obok, dobiega głos Simona. „Catherine? Co się dzieje? Chyba nie zadziałało, wciąż tu jestem” – mówi zdezorientowany, siedzący na fotelu pilota, w którym dokonywany był skan. W tej chwili iluzja transferu pęka z hukiem. Catherine tłumaczy panikującemu oryginałowi to, co powinno być oczywiste: to była kopia, a nie transfer. Nie da się przenieść świadomości jak fizycznego obiektu; można jedynie stworzyć jej duplikat. W tym momencie w pomieszczeniu znajduje się dwóch Simonów. Ja – gracz – miałem „szczęście” i obudziłem się jako kopia w nowym ciele. Ale ten drugi Simon, ten, którym byłem chwilę temu, nigdzie nie zniknął. Został w starym ciele, skazany na samotną śmierć w bazie, podczas gdy ja ruszam dalej. Gra stawia nas wtedy przed moralnym wyborem: czy z litości „wyłączyć” (zabić) starego siebie, czy zostawić go samemu sobie?
Jeszcze bardziej dewastujący jest sam finał gry, w którym historia zatacza okrutne koło. Celem naszej podróży jest wystrzelenie w kosmos „Arki” – satelity z wirtualnym rajem, w którym zachowane cyfrowo umysły ostatnich ludzi mają przetrwać koniec świata. Simon, w nowym ciele, dociera do działa kosmicznego, podłącza się do terminala i inicjuje start, wierząc, że tym razem „załapie się” na transfer. Widzimy rakietę przebijającą atmosferę, ogień silników, triumf technologii. Arka jest bezpieczna, ludzkość przetrwała wśród gwiazd. A potem… cisza. Ciemność głębin. Ekran nie gaśnie, by przenieść nas do raju. Simon wciąż siedzi w fotelu operatora działa na dnie oceanu. „Catherine? Proszę, nie zostawiaj mnie tu samego” – to słowa, które wypowiada w panice, uwięziony w ciemności, podczas gdy jego kopia właśnie cieszy się wirtualnym słońcem na orbicie. Gra kończy się absolutną samotnością bohatera, który zrobił wszystko, by ocalić siebie, a ocalił jedynie swoją kopię.
Starość Aksolotla i społeczeństwo bez biologii
Z innej perspektywy do tematu podchodzi Jacek Dukaj w Starości Aksolotla, roztaczając przed nami wizję zagłady totalnej. Gdy Ziemię omiata zabójcze promieniowanie neutronowe, ludzkość w akcie desperacji wykorzystuje wszelkie dostępne środki – od konsol do gier po sprzęt medyczny – by zgrać swoje umysły do sieci tuż przed momentem biologicznej śmierci. Ci, którym się to udaje, budzą się w cyfrowym niebycie, pozbawieni ciał, i zmuszeni są do zasiedlania dostępnego hardware’u: mechów bojowych, robotów przemysłowych czy humanoidalnych zabawek do seksu. To, co uderzyło mnie w wizji Dukaja najmocniej, to przejmujący opis „niedopasowania”. Cyfrowy umysł to surowe dane, pozbawione całego biologicznego zaplecza: hormonów, układu nerwowego, zmysłów w ludzkim rozumieniu. Bohaterowie powieści muszą więc symulować emocje, opierając się na pamięci o nich. Wiedzą, że w danej sytuacji „należy” czuć smutek, więc uruchamiają odpowiedni skrypt zachowania, ale nie towarzyszy temu żaden fizjologiczny odczyn – brak ucisku w gardle, brak łez. Tytułowy aksolotl, płaz pozostający przez całe życie w stadium larwalnym, staje się tu bolesną metaforą ludzkości, która utknęła w formie niedokończonej, kalekiej protezy życia. Taka egzystencja jest smutna – wieczne trwanie w systemie, który pozwala myśleć, ale nie pozwala czuć.
Paradoks Statku Tezeusza i pułapka tożsamości
Obie te historie prowadzą nas nieuchronnie do klasycznego paradoksu filozoficznego, znanego jako Statek Tezeusza. Zastanawiamy się, czy jeśli w statku wymienimy jedną deskę, to wciąż jest to ten sam statek – intuicja podpowiada, że tak. Idąc dalej: jeśli wymienimy wszystkie elementy na przestrzeni lat, większość z nas nadal uzna zachowanie ciągłości formy i funkcji za dowód tożsamości. My sami jesteśmy takimi biologicznymi Statkami Tezeusza; nasze komórki nieustannie obumierają i są zastępowane nowymi, a mimo to czujemy się tą samą osobą, którą byliśmy dekadę temu. Problem z „uploadem” do chmury polega jednak na tym, że narusza on zasadę ciągłości czasoprzestrzennej. To nie jest stopniowa wymiana desek, lecz nagłe zbudowanie drugiego statku obok, identycznego co do atomu. Kopia Simona Jarretta jest tożsama z oryginałem jakościowo – ma te same wspomnienia, lęki i nadzieje – ale nie jest tożsama numerycznie. To dwa odrębne byty, zajmujące różne miejsca w przestrzeni, mogące prowadzić ze sobą dialog. Dla zewnętrznego obserwatora różnica może być pomijalna, ale dla samego podmiotu jest ona absolutna i oznacza granicę między życiem a śmiercią.
Mit rzutu monetą i religia ciągłości
W SOMIE pojawia się fascynująca, choć błędna koncepcja „rzutu monetą”, którą bohaterowie wykorzystują jako mechanizm obronny przed szaleństwem. Wierzą oni, że podczas transferu mają 50% szans na to, by „obudzić się” w nowym, lepszym ciele, i 50% szans na pechowe pozostanie w starym. Z logicznego punktu widzenia jest to jednak kompletna bzdura, wynikająca z niezrozumienia natury świadomości. Żaden rzut monetą nie istnieje, a szansa na magiczny przeskok perspektywy wynosi okrągłe zero. Świadomość jest emergentną cechą konkretnego mózgu w konkretnym czasie i nie może podróżować w przestrzeni. Jeśli skopiujemy ten układ, powstanie nowa, niezależna świadomość, podczas gdy oryginał zawsze – bez wyjątku – pozostaje w punkcie wyjścia. Jedynym sposobem na zachowanie subiektywnego wrażenia „transferu” byłaby natychmiastowa anihilacja oryginału w momencie powstania kopii, co eliminowałoby ten niezręczny moment konfrontacji dwóch wersji siebie. Ale czy fakt, że nie widzimy swojego następcy, zmienia to, że właśnie przestaliśmy istnieć?
Wychodzi na to, że cały ten utopijny sen o cyfrowym raju jest w istocie wyrafinowaną formą samobójstwa, połączoną z narodzinami bliźniaka. Jeśli wejdziemy do maszyny, która nas zdezintegruje i odtworzy na Marsie, nasza żona na Marsie powita męża i nie zauważy różnicy. Ale my? My wejdziemy do maszyny i tam zakończy się nasza historia. Człowiek na Marsie będzie posiadał nasze wspomnienia, będzie kontynuował nasze dzieło, ale będzie naszym następcą, a nie nami. Dlaczego więc tak bardzo chcemy w to wierzyć? Ponieważ, jak większość ludzi, panicznie boimy się nicości. Projekt ARK w grze SOMA – wirtualny raj wystrzelony w kosmos – staje się nową religią, dla której ludzie są gotowi popełnić samobójstwo, wierząc w magiczne myślenie: „jeśli zniszczę stare ciało, moja dusza nie będzie miała wyboru i przeniesie się do nowego”. To tragiczna pomyłka poznawcza. Samobójstwo nie sprawia, że stajemy się kopią; sprawia jedynie, że kopia nie musi patrzeć w oczy swojemu stwórcy.
Czy warto być pomnikiem?
Dukaj i twórcy SOMY nie dają nam łatwych odpowiedzi, ale skutecznie burzą ten naiwny, techno-optymistyczny obraz przyszłości. Spójrzmy prawdzie w oczy: te dylematy przestają być domeną dalekiej fantastyki. Neuralink, implant mózgowy firmy Elona Muska, już dziś pozwala osobom sparaliżowanym czy w stanie wegetatywnym obsługiwać urządzenia elektroniczne samą siłą myśli. To niewątpliwy triumf medycyny, ale rodzi on niepokojące pytania. Jak długo przyjdzie nam czekać, aż ta technologia wyjdzie ze szpitali i trafi do ogólnej sprzedaży jako kolejny lifestylowy gadżet? A gdy już to nastąpi, ile czasu minie, zanim kolejni wizjonerzy zaczną patentować i sprzedawać nam urządzenia do „transferu świadomości”?
Tu dochodzimy do sedna problemu. O ile informatycy nie dokonają cudu i nie wymyślą sposobu na to, by faktycznie przenieść dane w inne miejsce bez tworzenia ich kopii (co kłóci się z samą naturą danych cyfrowych), taki produkt na sklepowej półce będzie niczym innym jak skomercjalizowanym samobójstwem. Pięknie opakowanym, drogim biletem w jedną stronę, który kupujemy dla naszej cyfrowej repliki, sami zostając na peronie.
Zostawię Was zatem z pytaniem: na czym tak naprawdę nam zależy? Czy chcemy zachować informację o nas – nasze wspomnienia, wzorce zachowań, anegdoty? Czy może zależy nam na zachowaniu siebie jako podmiotu doświadczającego rzeczywistości? Jeśli to pierwsze – technologia faktycznie może dać nam nieśmiertelność, zamieniając nas w interaktywne pomniki w muzeum ludzkości. Jeśli jednak zależy nam na ciągłości własnego „ja”, na tym, by to właśnie nasze oczy zobaczyły przyszłość, a nie oczy naszej cyfrowej kopii – to droga do chmury okazuje się ślepą uliczką. Fotel, na którym usiądziemy do skanu, zawsze pozostanie zajęty, a ekran przed naszymi oczami nigdy nie zgaśnie, by zapalić się gdzie indziej.
